Bilgi Bankamız 62 Kategoride, 9052 Makale ve Konu Anlatımı içermektedir. Son Güncelleme: 27.01.2020 06:06

Dizin Nedir? | Dizin Nasıl Kullanılır? Ansiklopedide Bilgi Arama Nasıl Yapılmalıdır? Soruyu Sözcüklere Dökme – Bilgiyi Doğru Yerde Arama – Dipnotları ..


İçerik Hakkında Bilgi

  • Bu içerik 14.06.2009 tarihinde Hale tarafından, Türk Edebiyatı ve Edebi Kişilikler bölümünde paylaşılmıştır ve 1681 kez okunmuştur.
    Kaynak: Kadim Dostlar ™ Forum

İçerik ve Kategori Araçları


Dizin Nedir? Nasıl Kullanılır?

İnsanlar merak ettikleri konularda bilgi edinmek için genellikle ansiklopediye başvururlar. Bu konu çok geniş kapsamlı olabilir; örneğin bazıları ansiklopedinin müzik konusunda ne gibi bilgiler verdiğini öğrenmek isterler. Kimi zaman da ilgi alanı daralır ve yalnızca caza ya da rock müziğe indirgenir. Hatta, Beethoven’in ne zaman doğduğu, Itri’nin hangi çağda yaşadığı ya da Beatles topluluğu üyelerinin adları gibi daha özel bilgileri arayanlar çıkabilir. Yanıt aranan soru ne olursa olsun, istenen bilgiye en kolay yoldan ulaşmanızı sağlayacak olan ansiklopedinin dizinidir.


Soruyu Sözcüklere Dökün

Dizinde herhangi bir konuyu aramaya başlamadan önce yapmanız gereken ilk şey, o konuyu tanımlayacak sözcükleri bulup çıkarmaktır. Sözgelimi yukandaki örnekte anahtar sözcükler müzik, caz, rock müzik, Beethoven, Itri ve Beatles’dır. Soruyu en doğru tanımlayan sözcüğü bulmak için biraz uğraşırsanız, aradığınız yanıta daha çok yaklaşırsınız. Örneğin kuşlar konusunda bilgi edinmek istiyorsanız, anahtar sözcüğünüz belki de kuştur. Ama sorunuzun genel olarak kuşlarla mı, yoksa ördeklerle mi ilgili olduğunu belirlemeniz gerekir. Eğer seçiminiz ördeklerse anahtar sözcüğünüz de ördektir. Yok eğer bütün ördek türleriyle değil, yalnızca yeşilbaş ördekle ilgili bilgi arıyorsanız bu kez sözcüğünüz yeşilbaş olacaktır.

Demek ki ilk kural, aradığınız bilgiyi tam olarak tanımlayan en doğru sözcüğü seçmektir. Aradığınız Paris ise dizinde Fransa’ya bakmak, aradığınız Eiffel Kulesi ise Paris’e bakmak yanlış seçim olacaktır. Ansiklopedide uçaklar konusunda da oldukça ayrıntılı bilgi vardır. Bu nedenle, eğer aradığınız uçak tipi Concorde ise uçak sözcüğünü seçtiğinizde çok zaman yitirirsiniz. En doğrusu dizinde doğrudan Concorde sözcüğüne bakmaktır.


Bilgiyi Doğru Yerde Arayın

Doğrudan ansiklopedinin sayfalarına baktığınızda müzik, caz, Beethoven, Itri, kuş, ördek, Fransa, Paris ve Eiffel Kulesi konulannda kolayca bilgi edinebilirsiniz. Ama rock müzik, Beatles, yeşilbaş ya da Concorde konusundaki bilgilere ulaşmanız bu kadar kolay değildir. Çünkü MÜZÎK, CAZ, BEETHOVEN, ITRİ vb. ansiklopedide yer alan madde başlıklarıdır; oysa rock müzik, Beatles, yeşilbaş ve Concorde ansiklopedide madde olarak yer almamıştır.

Ansiklopedide 4.500’den çok madde başlığı vardır; ama bilgi verilen konuların sayısı 30.000’i aşar. Bu yüzden, ilgilendiğiniz konu ansiklopedide madde başlığı olarak yer alıyorsa işiniz biraz daha kolaydır. Eğer yer almıyorsa, bu bilgilere ulaşmak için dizine başvurmanız gerekir. Ama, aradığınız konu ansiklopedide madde başlığı olsa bile, önce dizine bakma alışkanlığını kazanırsanız o konuda daha çok bilgi edinebilirsiniz.

Dizinde yalnızca 4.500 madde başlığı değil, 25.000’den çok ek giriş alfabetik sıralama içinde verilmiştir. Bu ek girişler, ansiklopedideki madde başlıkları altında anlatılan konulardır. Kısacası bu dizine, bir saman yığınında bir iğneyi bulmanıza yarayacak bir alet gözüyle bakabilirsiniz.

Şimdi, dizinde Beatles girişine baktığınız zaman hangi bilgileri bulacağınızı görelim:

BEATLES İngiliz pop müzik topluluğu; 1963′ te kuruldu; bütün üyeleri Liverpool’luydu: John Lennon, 1940-80, Paul McCartney, d. 1942, George Harrison, d. 1943 ve Ringo Starr, d. 1940; bütün dünyada 1 milyardan çok Beatles plağı ve kaseti satıldı; Sgt. Pepper’s Lonely Heart Club Band (1967) gibi albümlerinde elektronik ses kaydının öncülüğünü yaptılar; A Hard Day’s Night (1964) gibi tanınmış filmlerde de rol alan topluluk 1970 sonlarında dağıldı, ama bütün üyeleri bireysel müzik çalışmalarını sürdürdüler.

ilgili maddeler


Pop müzik 14:121a, görsel
Suikast 16:171a

Daha ilk bakışta, dizinin size Beatles topluluğuyla ilgili kısa ve öz bilgi verdiğini görebilirsiniz. Dizin girişlerinin çoğu böyledir. (Yalnız bazı girişlerde, aradığınız konu ansiklopedideki bir madde başlığında yeterince açıklandığı için, dizinde bu kadar bilgi vermeye gerek duyulmamıştır.) Bu açıdan dizin, kısa açıklama maddeleriyle pek çok konuda bilgi veren başlı başına bir ansiklopedi niteliği taşır. Ama, böylesine kalın bir ciltte bile yer sorunu olduğundan, yukarıdaki örnekte gördüğünüz gibi bilgiler, birbirinden noktalı virgülle ayrılmış kısa cümleler halinde verilmiştir. Uzun ve tam cümleler yerine böyle bir anlatım seçildiğinde dizine daha çok bilgi sığdırılabileceği açıktır.

Dizinde aradığınız kişilerin çoğunda, bu açıklamaları okuyarak en azından o kişinin kim olduğunu ve ne zaman yaşadığını öğrenebilirsiniz. Adının yanındaki tarihler sırasıyla o kişinin doğum ve ölüm tarihlerini belirtir; doğum tarihi bilinmiyorsa yalnızca ölüm (ö.) tarihi, yaşıyorsa yalnızca doğum (d.) tarihi, yaşadığı yıllar kesin olarak bilinmiyorsa yalnızca adının ilk kez belgelere geçtiği tarih (ü.) verilmiştir. Aradığınız yer adlarının ve yüzey biçimlerinin çoğunda da en azından ne olduğunu (dağ, bölge, vb.) ve nerede bulunduğunu görebilirsiniz. Kavram ve terimlerde ise bazen kısa bir tanım ya da ne olduğunu belirten bir-iki sözcük, çoğu zaman da yukarıdaki örnekte olduğu gibi bir paragraflık açıklama bulacaksınız. Bu paragraf, öğrenmek istediğiniz konuya doyurucu bir yanıt verebilir. Örneğin yalnızca Beatles topluluğunun üyelerinin kimler olduğunu araşmıyorsanız, bu açıklamadan başka bir yere bakmanız gerekmez. Ama bu topluluğun pop müzik tarihindeki yerini ve önemini merak ediyorsanız bir adım daha atmanız gerekir.

Kısa açıklama paragrafının bitiminde ilgili maddeler diye bir ara başlık, onun altında da “Pop müzik” ve “Suikast” sözcüklerini göreceksiniz. Bu sözcükler, Beatles’a ilişkin bir paragrafta yer almayan bazı bilgileri ansiklopedinin POP MÜZİK ve SUİKAST maddelerinde bulabileceğinizi gösterir. Bu durumda yapacağınız şey, alfabetik olarak sıralanmış ilgili maddelerin hangi ciltlerde bulunduğuna bakarak dizinden ansiklopediye geçmektir. Ama dizin size yardımcı olmak için bu kadarla yetinmeyip, bu iki maddede Beatles’la ilgili bilgileri nerede bulacağınızı da belirtir. POP MÜZİK maddesinde aradığınız bilgi 14. cildin 121. sayfasının a sütunundadır. (Bunu dizinde 14:121a biçiminde göreceksiniz.) SUİKAST maddesinde ise, dizin sizi 16:171a’ya yönelttiğine göre 16. cildin 171. sayfasının a sütununa bakmanız gerekir. Ansiklopedideki her sayfa iki sütun halinde basıldığı için, dizinde bunlardan ilki a, öbürü b olarak belirtilmiştir. Dizindeki ilgili maddeler bölümü ayrıca, bazı maddelerde o konuyla ilgili bir ya da birkaç görsel bilgi (fotoğraf ya da çizim) bulunduğunu ve aynı konunun sonraki sayfalarda da devam ettiğini (vd.) size hatırlatır.

Bazen dizinde baktığınız bir sözcüğün altında pek çok ilgili madde adı bulacaksınız. Bu, ansiklopedinin birçok maddesinde aradığınız konudan söz edildiği anlamına gelir. Dizinin sizi yönelttiği ne kadar çok maddeye bakarsanız, o konuda o kadar çok bilgi edinebilirsiniz.

En Doğru Yolu Seçin

İlgili madde listelerinin çok uzun olması ilk anda gözünüzü korkutabilir. Hangi maddelerde daha çok bilgi bulunacağını saptayıp, bunları sırasıyla madde başlığı, ana madde ve ilgili maddeler adı altında toplayarak, en çok yararlanabileceğiniz başlıkları seçmenize yardımcı olmaya çalıştık.

Örneğin Afrika başlığı altındaki dizin girişini ele alalım:

AFRİKA

madde başlığı

Afrika 1:42b, görsel, tablo

ana maddeler

•Afrika dilleri 1:52avd.
•Afrika edebiyatı 1:54a vd.
•Afrika halkları 1:56a vd., görsel

ilgili maddeler

Ağaç oymacılığı 1:74b
Boncuk 3:287b
Davul 5:97a vd.
Doğayı Koruma 5:262a
Evlilik 6:232b, 233a
ilkel dinler 8:331a

ilkel dinler: dans başlığı: görsel 8:330

Keşifler 10:193a, 195b vd.

Kıtalar: tablo 10:231

Kıtlık ve açlık 10:231b, 232b,

görsel Kölelik 11:37a vd. Savan 15:75a

Sepet: görsel 15:131 Tabu 16:291b Ulusal parklar 18:191a vd. Yağmur ormanları 19:70b Yardım kurumları 19:104a »ülkeler, bölgeler, kentler ve yüzey biçimleri, örn. Nijerya; Shaba; Nairobi; Sahra Çölü

Gördüğünüz gibi burada açıklama paragrafı verilmemiştir, çünkü ansiklopedide AFRİKA adıyla uzun bir madde vardır. Dizin bu konuda, 1. cildin 42. sayfasının b sütunundan başlayan bir madde başlığı olduğunu, bu maddenin tablo ve görsel bilgiyle zenginleştirildiğini belirtiyor. Demek ki bir dizin girişinde madde başlığı sözcüklerini gördüğünüz zaman, aradığınız konuyla doğrudan ilgili bir madde bulacağınızdan emin olabilir ve önce o maddeyi okumakla işe başlayabilirsiniz.

Ansiklopedide madde başlığı olan konular bile bazen o konuyla bağlantılı başka maddelerde ele alınarak daha ayrıntılı biçimde işlenmiştir. Örneğin dizindeki Afrika girişinde ayrıca AFRİKA DİLLERİ, AFRİKA EDEBİYATI ve AFRİKA HALKLARI gibi üç ana madde vardır; çünkü bu kıtada yaşayan çeşitli halklar, konuştukları diller ve edebiyatları ayrı maddelerde ele alınmıştır. Bu nedenle ana maddeler bazen aradığınız konuya madde başlığından daha yakın olabilir. Bu maddelerin adı seçtiğiniz anahtar sözcükle tam çakışmasa bile, aradığınız bilgilere doyurucu bir yanıt almak istiyorsanız madde başlığından sonra ana maddelere de göz atmalısınız.

Ansiklopedideki AFRİKA, AFRİKA DİLLERİ, AFRİKA EDEBİYATI ve AFRİKA HALKLARI maddelerini okuduktan sonra bu kıta konusunda oldukça ayrıntılı bilgi edinmiş olacaksınız. Ama gördüğünüz gibi başka maddelerde de Afrika’dan söz edilmiş. Eğer bu maddeler için belirtilen yerlere de bakarsanız, sözgelimi Afrika halklarının ağaç oymacılığı, boncuk ve sepet işçiliğindeki yaratıları, kıtlık ve açlığın bu kıta insanlarını nasıl etkilediği ya da Amerika kıtasına yerleşenlerin Afrikalılar’ı nasıl köleleştirdiği konusunda bazı bilgiler edinebilirsiniz.

Sizi, araştırdığınız konudaki özel bilgilere ulaştırabilecek madde başlıklarını dizinde ilgili maddeler adı altında topladık. Örneğin EVLİLİK ve YARDIM KURUMLARI gibi maddelerin ilk bakışta Afrika’yla hiçbir ilgisi yok gibi gelebilir; oysa bu maddelerde bulacağınız birkaç ayrıntı belki de tam aradığınız bilgidir. Eğer ilgili maddenin adına bakarak oradaki bilginin sizi hiç ilgilendirmeyeceğine karar verebiliyorsanız, ansiklopedideki o maddeyi açıp okumanıza zaten gerek yoktur. Herhangi bir dizini, özellikle böylesine geniş kapsamlı bir dizini kullanırken her şeyden önce aklınızı ve sağduyunuzu kullanmanız gerekir. Dizinin yapısını kavradığınız ve bu yararlı rehberi kullanmaya alıştığınız anda, ilgili maddeler başlığı altında sıralanan bütün maddelere tek tek bakmaktansa işinize yarayanları bir anda bulup seçebildiğinizi siz de göreceksiniz.

Madde başlığı, ana madde ve ilgili maddelerin hangi anlama geldiğini öğrendik. Şimdi aynı örneği inceleyerek dizinin “dilini” biraz daha çözmeye çalışalım. İlgili maddeler listesindeki girişlerin çoğunda Afrika’yla ilgili bilgilerin hangi cilt, sayfa ve sütunda bulunabileceği belirtilirken, İLKEL DİNLER ve SEPET maddelerinde gördüğünüz gibi sütun belirtilmemiştir. Çünkü bu maddelerde yazılı değil, görsel bilgi bulabilirsiniz; bunlar için de yalnızca cilt ve sayfa belirtmek yeterlidir. “Görsel bilgi” deyimi ilk anda yadırgatıcı gelse de, bazen bir tek fotoğraf ya da çizim bir paragraflık bilginin yerini tutabilir. Üstelik bu fotoğrafların altyazılarında çoğu kez maddede yer almayan çok daha özel bilgiler verilmiştir. İlgili madde girişlerinde maddenin adından sonra işaretini ve görsel sözcüğünü görürseniz dizin sizi doğrudan o maddedeki görsel bilgiye yöneltiyor demektir. Bazen bu girişlerde, İLKEL DİNLER‘deki “dans başlığı” gibi, görsel bilginin niteliğini belirten özel bir açıklama bulacaksınız.


Kaynak: Kadim Dostlar ™ Forum

Bu içerik 14.06.2009 tarihinde Hale tarafından, Türk Edebiyatı ve Edebi Kişilikler bölümünde paylaşılmıştır ve 1681 kez okunmuştur. Bu içeriğin devamında incelemek isteyebileceğiniz 1 adet mesaj daha bulunmaktadır.

Dizin Nedir? | Dizin Nasıl Kullanılır? Ansiklopedide Bilgi Arama Nasıl Yapılmalıdır? Soruyu Sözcüklere Dökme - Bilgiyi Doğru Yerde Arama - Dipnotları İnceleme orjinal içeriğine ulaşmak için tıklayın ...

Önceki MakaleAtatürk Günlüğü - Today | 15 Aralık - December Sonraki MakaleAtatürk Günlüğü - Today | 20 Aralık - December

Bu Makaleyle İlgili Fikirlerinizi ve Görüşlerinizi Diğer Ziyaretçilerle Paylaşabilirsiniz